CÁI GAI PAKIXTAN TRONG QUAN HỆ TRUNG QUỐC-ẤN ĐỘ-MỸ

THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM

Tài liệu Tham khảo đặc biệt

Chủ nhật, ngày 11/03/2012

(Tạp chí Washington QuarterlySố 1/2012)

Vào thời điểm khi Pakixtan bị xem xét chặt chẽ về vai trò của mình trong việc chiến đấu chống lại chủ nghĩa cực đoan và khủng bố, thế giới đang theo dõi xem Bắc Kinh quyết định đối phó với Ixlamabát như thế nào. Bất chấp sự cô lập ngoại giao đang tăng lên của Pakixtan trong những tháng gần đây, sự ủng hộ của Trung Quốc là kiên định, ít nhất là về công khai. Hai tuần sau cuộc đột kích tiêu diệt Osama bin Laden của Mỹ vào tháng 5/2011, Thủ tướng Pakixtan Yousef Raza Gilani đã tới Trung Quốc trong một chuyến thăm bốn ngày đế kỷ niệm 60 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Tất nhiên, có nhiều điều đế kỷ niệm trong một mối quan hệ song phương mà đại sứ Pakixtan ở Bắc Kinh đã mô tả là “cao hơn núi, sâu hơn biển, chắc hơn thép, thân hơn ánh mắt, ngọt hơn mật”.

Trung Quốc là nước lớn duy nhất công khai lên tiếng ủng hộ Pakixtan sau vụ ám sát bin Laden, bảo vệ Ixlamabát và nhấn mạnh rằng Chính phủ Pakixtan có thế đã không biết về sự hiện diện của bin Laden ở lãnh thổ của nước này. Trong chuyến thăm của Thủ tướng Gilani, Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo đã khang định rằng “Pakixtan đã có những hy sinh to lớn và một sự đóng góp quan trọng vào cuộc chiến quốc tế chống khủng bố, rằng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nước này phải được tôn trọng, và rằng cộng đồng quốc tế nên hiểu và ủng hộ những nỗ lực của Pakixtan nhằm duy trì ổn định trong nước và thực hiện phát triển kinh tế và xã hội. Ôn Gia Bảo tiếp tục tuyên bố rằng Trung Quốc muốn là một “đối tác chiến lược trong mọi điều kiện”, và sẽ làm hết sức mình để giúp chính phủ và người dân Pakixtan vưọt qua những khó khăn của họ.

Để nhấn mạnh cam kết của mình, Trung Quốc đã đồng ý cung cấp ngay lập tức cho Pakixtan 50 máy bay phản lực đa vai trò mới JF-17 Thunder theo một thỏa thuận hợp tác sản xuất, ngay cả khi các cuộc thương lượng tiếp tục đối với nhiều máy bay chiến đấu hơn bao gồm cả những chiếc máy bay với công nghệ tàng hình. Bất chấp sự hào phóng này, Pakixtan thậm chí còn muốn nhiều hơn từ Trung Quốc – được nhấn mạnh bơi mong muốn được bày tỏ của nước này để Trung Ọuổc tiếp quản hoạt động cua cang Gwadar ở biển Arập phía Tây Karachi, nơi Băc Kinh đã đầu tư mạnh mẽ trong những nărn gần đây và đóng một vai trò quan trọng trong việc triển khai năng lực hải quân của Trung Quốc trong khu vực. Pakixtan đã gợi ý rằng cảng này có thê được nâng cấp lên thành một căn cứ hải quân để Trung Quốc sử dụng. Tuy nhiên, Trung Quốc đã ngay lập tức bác bỏ đề nghị này, không muốn chống lại Mỹ và Ấn Độ bằng việc thiết lập chính thức một căn cứ ở Pakixtan.

Kể từ khi các nhà lãnh đạo Trung Quốc và Pakixtan tăng cường các cam kết của quốc gia họ với những lợi ích an ninh cốt lõi của nhau tại Hội nghị Bandung năm 1955, Pakixtan đã chiếm một vị trí có một không hai trong tính toán chính sách đối ngoại của Trung Quốc. Quan hệ của họ được mô tả như “có thế nói là yếu tố ổn định và lâu bền nhất trong các quan hệ ngoại giao Trung Quốc”.

Ấn Độ là nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến các chính sách của Trung Quốc và Pakixtan đối với nhau. Trung Quốc, coi Ấn Độ là một kẻ thách thức tiềm tàng trong khung cảnh chiến lược của châu Á, đã có xu hướng sử dụng Pakixtan để chống lại sức mạnh của Ấn Độ trong khu vực, trong khi Ixlamabát đã giành được quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên dân sự và quân sự đê cân bằng sức mạnh của Ấn Độ trong tiểu lục địa này. Quan hệ đối tác Trung Ọuốc-Pakixtan phục vụ cho những lợi ích của cả hai bên bằng việc đặt ra cho Ân Độ một chiến trường hai mặt trận tiềm tàng trong trường họp nổ ra chiến tranh với bất kỳ nước nào. Mỗi nước đang sử dụng nước kia đế làm đối trọng với Ấn Độ khi những tranh chấp của Ấn Độ với Pakixtan khiển Ấn Độ phải bận tâm, làm Niu Đêli sao lãng khỏi nhiệm vụ vươn tới tiềm năng của nước này như là một bên tham gia lớn trong khu vực và toàn cầu.

Mặc dù một số tiếng nói từ Mỹ và Ấn Độ đang yêu cầu lần lượt các chính quyền Obama và Singh hợp tác với Trung Quốc để khôi phục sự ổn định ở Pakixtan, tính hữu dụng của Pakixtan đối với Trung Quốc chỉ có thế tăng lên, đặc biệt khi Ấn Độ tiếp tục đã tiến lên của mình trong hệ thống thứ bậc liên quốc gia toàn cầu và theo đuổi một tư thế chính sách đối ngoại tham vọng hơn chủ yếu để chống lại Trung Quốc, dẫn đến một sự thắt chặt hơn nữa hiệp ước thân thiện Trung Quốc-Pakixtan.

Quan hệ Trung Quốc-Pakixtan: Một tình bạn “trên mọi điều kiện”?

Năm 1950, dựa một phần trên những lợi ích hội tụ của họ đối với Ấn Độ, Pakixtan đã nằm trong số những nước đầu tiên công nhận Cộng hòa nhân dân Trung Hoa và cắt đứt quan hệ ngoại giao với Trung Hoa Dân quốc. Quan hệ Trung Quốc-Pakixtan đã đạt được cái đà đặc biệt sau chiến tranh Trung-Ấn năm 1962, khi Trung Quốc và Pakixtan kí một thỏa thuận biên giói công nhận quyền kiểm soát của Trung Quốc đối với các phần của vùng lãnh thố Casơmia tranh chấp. Kể từ đó, việc duy trì quan hệ chặt chẽ với Trung Quốc là một ưu tiên với Ixlamabát, và Bắc Kinh đã cung cấp sự trợ giúp kinh tế, quân sự và kĩ thuật lớn cho Pakixtan trong những năm qua. Và chính Pakixtan trong đầu những năm 1970 đã tạo điều kiện cho Trung Quôc nuôi dưỡng quan hệ của nước này với phương Tây — đặc biệt với Mỹ, trở thành trung gian cho chuyến thăm bí mật mang tính bước ngoặt của Henry Kissinger tới Trung Quốc năm 1971 – và đã có công đưa Trung Quốc tới gần hơn với thể giới Hồi giáo rộng lớn hơn. Pakixtan đã ủng hộ Trung Quốc trong tất cả các vấn đề quan trọng đổi với Trung Quốc, đặc biệt các vấn đề liên quan đến chủ quyền của Trung Quốc, như Đài Loan, Tân Cương và Tây Tạng, cũng như các vấn đề nhạy cảm khác như nhân quyền. Trung Quốc đã đáp lại bằng việc ủng hộ lập trường của Pakixtan về Casơmia.

Trung Quốc đã nói lên là nhà cung cấp quốc phòng lớn nhất của Pakixtan, với những dự án chung sản xuất vũ khí từ máy bay phản lực chiến đấu tới tàu khu trục nhỏ được trang bị tên lửa điều khiển. Việc hiện đại hóa quân đội của Pakixtan phụ thuộc vào sự hào phóng của Trung Quốc, với việc Trung Quốc cung cấp cho Pakixtan tên lửa tầm ngắn M-l 1 và giúp Pakixtan phát triến tên lửa đạn đạo Shaheen-1. Trong hai thập kỷ vừa qua, hai nhà nước đã tích cực tham gia một loạt dự án chung, bao gồm máy bay chiến đấu JF-17 được sử dụng để phóng vũ khí hạt nhân, một Hệ thống Cảnh báo và Kiếm soát trên không, và tên lửa hành trình Babur (mà các kích thước của nó sao chép y nguyên tên lửa hành trình Hồng Điểu của Trung Quốc). Trong một động thái quan trọng cho ngành quốc phòng bản địa của mình, Trung Quổc đang cung cấp loại máy bay chiến đấu sản xuất trong nước tiên tiến nhất của nước này, máy bay phản lực chiến đấu J-10 thế hệ thứ ba, cho Pakixtan trong một hợp đồng trị giá khoảng 6 tỷ USD. Các cuộc đàm phán cũng đang diễn ra giữa hai nước về việc Ixlamabát mua sáu chiếc tàu ngầm mới. Bắc Kinh đang giúp Pakixtan xây dựng và phóng các vệ tinh viễn thám và thông tin liên lạc, ngay cả khi Pakixtan được cho là đã cho Trung Quốc đặt một cơ sơ thông tin liên lạc không gian ở Karachi.

Trung Quốc cũng đã đóng một vai trò lớn trong việc phát triển cơ sở hạ tầng hạt nhân của Pakixtan và nổi lên là ân nhân của Pakixtan vào thời điểm khi những sự kiêm soát xuất khẩu ngày càng chặt chẽ ở các nước phương Tây khiến Pakixtan khó có được nguyên liệu và công nghệ. Chương trình vũ khí hạt nhân của Pakixtan về cơ bản là một sự mở rộng của chương trình Trung Quốc. Người ủng hộ kiểm soát vũ khí Gary Milhollin đă khôn khéo lưu ý “Nếu người ta loại bỏ sự giúp đỡ của Trung Quốc ra khỏi chương trình hạt nhân của Pakixtan, sẽ không có chương trình hạt nhân nào cả . Trong những năm 1990, Trung Quốc đã thiết kế và cung cấp lò phản ứng nước nặng Khusab, lò phản ứng đóng một vai trò then chốt trong việc sản xuất plutonium của Pakixtan. Trung Quốc cũng đã cung cấp sự hồ trợ về công nghệ và nguyên liệu để hoàn thành Lò phản ứng năng lượng hạt nhân Chasma và cơ sở tái xử lý plutonium, được xây dựng vào giữa những năm 1990. Mặc dù Trung Quốc từ lâu đã từ chối giúp đỡ bât kỳ quốc gia nào đạt được khả năng hạt nhân, cha đẻ của chương trình vũ khí hạt nhân Pakixtan, Abdul Qadeer Khan, thừa nhận vai trò quyết định của Trung Quốc trong việc vũ khí hóa hạt nhân của quốc gia ông khi Trung Quốc đã cung cấp 50 kilôgam uranium đã làm giàu ở cấp vũ khí, các bản vẽ vũ khí hạt nhân, và hàng tấn hexaphlorua uranium cho các máy ly tâm của Pakixtan. Đây có lẽ là trường họp duy nhất mà một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân trên thực tế đã chuyển giao nguyên liệu phân hạch câp vũ khí cũng như một mẫu thiết kế bom cho một quốc gia không có vũ khí hạt nhân.

Trên mặt trận kinh tế, Trung Quốc và Pakixtan có một thỏa thuận thương mại tự do, với việc Trung Quốc chiếm khoảng 11% hàng nhập khâu của Pakixtan. Hai bên cam kết đạt được mục tiêu thương mại 15 tỷ USD vào năm 2015. Viện trợ kinh tế “vô điều kiện” của Trung Quốc cho Pakixtan được đánh giá cao hơn viện trợ nước này nhận từ Mỹ (thường đi kèm với các điều kiện) ngay cả khi sự hỗ trợ của Trung Quốc chắc chắn không thể bằng những gì Mỹ đã đem lại cho Pakixtan; chỉ riêng trong năm 2010 Mỹ đã cung cấp 349 triệu USD hỗ trợ quân sự và kinh tế cho Pakixtan. Dù đã cấp một khoản vay mềm trị giá khoảng 500 triệu USD cho Ixlamabát để giải quyết khó khăn cho Pakixtan trong cuộc khủng hoảng kinh tể năm 2008, Bắc Kinh cuối cùng đã không trao một gói cứu trợ quy mô lớn như được mong đợi, do đó buộc Pakixtan phải nhờ tới Quỹ Tiên tệ Quốc tế. Sự họp tác kinh tế của Trung Quốc với Pakixtan đang tăng lên, với đầu tư đáng kể của Trung Quốc vào việc mở rộng cơ sở hạ tầng của Pakixtan, trong đó có dự án nói trên ở cảng Gwadar, năm ở vị trí chiến lược tại cửa Eo biển Hormuz. Tuyến đường sắt từ Gwadar qua núi Karakoram dẫn đến Tân Cương ở miền Tây Trung Quốc sẽ đem đến cho Trung Quốc một tuyến cung cấp năng lượng thay thế (Trung Quốc đang xây dựng hành lang vận tải chiến lược này bất chấp những phản đối của Ấn Độ trước các hoạt động của nước này ở vùng chiếm đóng Casơmia của Pakixtan).

Sự hiện diện của Trung Quổc ở Vịnh Bengan qua đường bộ và các cảng biển ở Mianma, cũng như ở Biển Arập qua cảng Gwadar, đã là một nguyên nhân gây lo ngại cho Ấn Độ. Người ta cho rằng Gwadar có thế đem đến cho Trung Quốc một “địa điểm nghe ngóng” mà từ đó nước này có thế “theo dõi hoạt động hải quân của Mỹ ở Vịnh Pécxích, hoạt động của Ản Độ ở Biển Arập và hợp tác hàng hải Mỹ-Ấn Độ trong tương lai ở Ấn Độ Dương”. Dù năng lực hải quân của Pakixtan một mình không thể tạo ra bất kì thách thức nào cho Ấn Độ, sự kết hợp của các lực lượng hải quân Trung Quốc và Pakixtan quả thực có thể rất đáng sợ đối với Ấn Độ khi phải chống lại. Với quyền tiếp cận các cơ sở cảng biển trọng yếu ở Ai Cập, Iran và Pakixtan, Trung Quốc ở một ví trị thuận lợi đế bảo toàn những lợi ích của mình trong khu vực.

Những lọi ích và quan hệ Trung-Ấn

Một sổ người trong cộng đồng chiến lược Ấn Độ đã chỉ ra rằng Trung Quốc chia sẻ một loạt các mục tiêu với Ấn Độ bao gồm một nước Pakixtan thịnh vượng, bền vững và an toàn mà không còn là căn cứ cho Al- Qaeda và các chi nhánh của tổ chức này. Một số người cho rằng tình trạng xấu đi nhanh chóng ở Pakixtan và những hậu quả dài hạn của nó đối với sự ổn định khu vực có thề dần đến sự họp tác lớn hơn giữa Bắc Kinh và Niu Đêli để bình ổn vùng ngoại vi chưng giữa hai quốc gia. Sự hỗn loạn ở Tân Cương, như các vụ bạo động giữa người Hán và người Duy Ngô Nhĩ Hồi giáo năm 2009, quả íhực đang buộc Bắc Kinh phải quan tâm nhiều hơn đến các nguồn gốc của chủ nghĩa khủng bổ quốc tế ở Pakixtan, do viễn cảnh chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan đang tràn từ Ápganixtan và Pakixtan sang khu vực tự trị cứng đầu ở phía Tây Trung Quốc. Những lo ngại của Trung Quốc về tính hiếu chiến Hồi giáo ở biên giới phía Tây của nước này đã tăng lên trong vài năm qua và môi trường an ninh ở Ápganixtan và khu vực Trung Á rộng lớn hơn vẫn là một mối lo lớn. Tuy nhiên, Trung Quốc từ chối thảo luận về Pakixtan với Ấn Độ để bảo đảm rằng mối quan hệ đặc quyền của nước này với Pakixtan vẫn không thay đối, và sự hợp tác Mỹ-Trung về Pakixtan vẫn ở mức tối thiểu.

Trung Quốc và Ấn Độ chia sẻ một loạt các mục tiêu ở Pakixtan, bao gồm việc ngăn ngừa sự nổi lên và truyền bá của chủ nghĩa cực đoan, thúc đẩy phát triển kinh tế ở Ápganixtan và Pakixtan, sự ổn định chính trị và cố kết xã hội toàn diện ở Pakixtan, và sự an toàn của các tài sản hạt nhân của Pakixtan. Trong số tất cả các nước lớn, chính Trung Quốc là nước có thể tận dụng một cách hiệu quả vị thế kinh tế đang lên của mình ở Pakixtan để bảo đảm rằng bộ máy an ninh của Pakixtan nhường lại quyền lực cho giới dân sự, cho phép nhà nước Pakixtan hoạt động có hiệu quả. Những người lao động và tài sản của Trung Quổc đã là mục tiêu của những phần tử cực đoan ở Pakixtan, và các kế hoạch của Trung Quốc để nổi lên như một nhà đầu tư lớn ở Ápganixtan sẽ vẫn chỉ là điều tưởng tượng nếu không có Pakixtan kiểm soát các nhóm cực đoan ở Ápganixtan.

Sự ổn định của khu vực Trung Á rộng lớn hơn, vốn trọng yếu bởi dự trữ dầu mỏ và khí đốt của nó, cũng đang bị đe dọa. Trong những năm gần đây, các nước lớn đã hăng hái mở rộng ảnh hưởng của họ ở khu vực này, và Trung Quốc không phải là ngoại lệ. Nước này chia sẻ nhiều lợi ích mà các nước lớn khác như Mỹ, Nga và Ấn Độ có ở Trung Á, bao gồm quyền tiếp cận các nguồn năng tài nguyên năng lượng của Trung Á, kiếm soát sự truyền bá của Hồi giáo cực đoan, bảo đảm ổn định chính trị và củng cố các nền kinh tế khu vực. Sự bất ổn đang tiếp diễn ở Ápganixtan và Pakixtan đặt ra một thách thức nghiêm trọng cho việc thực hiện những mục tiêu này.

Tuy nhiên, mối quan hệ của Trung Quốc với Ấn Độ gần đây đã rất bất ổn, cản trở việc thực hiện những điều này và các lợi ích chung khác, ở cấp độ toàn cầu, giọng điệu của họ đều liên quan đến hợp tác, và hai bên quả thực đã cộng tác với nhau về biến đổi khí hậu, các cuộc đàm phán thương mại toàn cầu, và trong việc đòi hỏi các thể chế tài chính quốc tế phai tái cơ cấu do sự chuyển dịch trọng tâm kinh tế toàn cầu. Lý lẽ ủng hộ hợp tác Trung-Ấn đã được xây dựng bởi những thành tố khác nhau để đem lại một đối trọng với quyền bá chủ toàn cầu và khu vực của Mỹ. Trung Quốc là một cường quốc trỗi dậy vốn mà coi Mỹ là rào cản lớn nhất cho việc đạt được vị trí ưu việt của mình trong hệ thống thứ bậc chính trị toàn cầu. Do đó, nước này nhận ra được tầm quan trọng của việc hợp tác với các nước lớn khác như Ấn Độ để ngăn cản chủ nghĩa bành trướng của Mỹ trên thế giới, dù chỉ trong ngắn hạn.

Ấn Độ có những cân nhắc khác, vì vẫn còn một quãng đường dài nước này mới trở thành một kẻ thách thức với ưu thế toàn cầu của Mỹ. Tuy nhiên, nước này luôn tìm cách bày tỏ những lo ngại về cái gọi là thế giới đang phát triển, lập luận mạnh mẽ ủng hộ việc tôn trọng chủ quyền của tất cả các nước và phản đối sử dụng vũ lực trong hoạt động chính trị quốc tế. Những lo ngại rằng Mỹ đã trở nên quá mạnh và đơn phương, và rằng một thế giới đơn cực do Mỹ thống trị sẽ không năm trong những lợi ích tốt nhất của các nhà nước yếu hơn như Ẩn Độ, đã khiến ý tưởng về quan hệ hợp tác Trung-Ấn hấp dẫn với những bộ phận nhất định của giới Linh hoa chiến lược Ấn Độ.

Ấn Độ và Trung Quốc đã phản đối mạnh mẽ chiến dịch trên không do Mỹ đứng đầu chống Nam Tư năm 1999, chiến dịch chống chế độ Saddam Hussein ở Irắc năm 2003, và gần đây hơn là cuộc can thiệp của phương Tây vào Libi, lập luận rằng chúng vi phạm chủ quyền của các nước này và làm xói mòn quyền lực của hệ thống Liên hợp quốc. Cả hai nước cũng ung hộ những chế độ kinh tế quốc tế dân chủ hơn. Họ đã phản đối mạnh mẽ những nỗ lực cua Mỹ và các quốc gia phát triển khác nhằm gắn thương mại toàn cầu với các tiêu chuẩn về lao động và môi trường, thấy rõ ràng điều này sẽ đặt họ vào một thế bất lợi lớn trước thể giới phát triển, do đó cản trở động lực phát triển kinh tế của họ, ưu tiên số một của cả hai nước.

Tuy nhiên, phấn chấn bởi nhận thức trong những tháng đầu của Chính quyền Obama rằng Oasinhtơn có kế hoạch biến quan hệ với Trung Quốc thành trung tâm trong chính sách ngoại giao của nước này do sự phụ thuộc kinh tế ngày càng tăng của Mỹ vào Trung Quốc, Bắc Kinh đã thể hiện một lập trường hung hăng rõ ràng đối với Ấn Độ. Mặc dù Bắc Kinh đã giải quyết hầu hết các tranh chấp biên giới của mình với các nước khác, Trung Quốc miễn cưởng xúc tiến với Niu Đêli. Trung Quốc đã đưa tranh chấp lãnh thổ của mình với Ấn Độ vào cả Ngân hàng phát triển châu Á năm 2009, nơi nước này đã ngăn cản một đơn xin vay vốn của Ấn Độ bao gồm những dự án phát triển ở bang Arunachal Pradesh phía Đông Bắc Ấn Độ, nơi Trung Quốc tiếp tục tuyên bố là một phần lãnh thổ của chính mình.

Chuông báo động đang gióng lên ở Ấn Độ bởi những tuyên bố chu quyền thường xuyên và dữ đội của Trung Quốc dọc Tuyến kiểm soát thực tế ở Arunachal Pradesh và Sikkim (Sikkim nằm giữa Nêpan và Butan). Những vòng đàm phán về biên giới gần đây là một thất bại đáng thất vọng, với một nhận thức ngày càng tăng ở Ấn Độ rằng Trung Quốc ít sẵn sàng hơn tôn trọng những thỏa thuận sơ bộ chính trị trước đó về cách giải quyết tranh chấp biên giới. Không kết quả thực chất nào có sẵn từ các cuộc đàm phán biên giới Trung-Ấn ngay cả khi các cuộc thảo luận vẫn tiếp tục không ngừng.

Cũng như vậy, đề xuất của người Trung Quốc với Tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ năm 2009 rằng Ấn Độ Dương nên được thừa nhận là một khu vực ảnh hưởng cửa Trung Quốc cũng đã khiến Niu Đêli tức giận. Sự thiếu ủng hộ của Trung Quốc với hiệp ước họp tác năng lượng hạt nhân dân sự Mỹ-Ấn, hiệp ước mà nước này đã tìm cách ngăn cản tại Nhóm các nước cung cấp hạt nhân, và lập trường gây trở ngại của Trung Quốc trong việc đưa những kẻ đạo diễn khủng bổ của Vụ tấn công tháng 11/2008 ở Mumbai ra công lý đã làm căng thẳng hơn nữa quan hệ.

Tăng trương kinh tế nhanh chóng của Trung Quốc trong thập kỷ vừa qua đã đem đến cho nước này khả năng biến đổi mình thành một cường quốc quân sự. Quân đội đang hiện đại hóa nhanh chóng của Trung Quốc và sự mập mờ xung quanh việc tăng cường lực lượng quân đội của nước này vẫn là một nguyên nhân gây lo ngại lớn cho Ấn Độ. Bất kể ý định của Bắc Kinh có thể là gì, những gia tăng đều đặn trong ngân sách quốc phòng trong vài năm qua đã đưa Trung Quốc vào con đường để trở thành cường quốc có khả năng nhất thách thức ưu thế của Mỹ ở châu Á-Thái Bình Dương. Trong khi sự chú trọng ngắn hạn của Trung Quốc vẫn là vào những chuẩn bị cho các vấn đề tiềm tàng ở Eo biển Đài Loan, việc hiện đại hóa lực lượng hạt nhân, kho tên lửa tiên tiến đang tăng lên, và sự phát triển các công nghệ không gian và không gian mạng của nước này đang thay đổi cán cân quân sự ở châu Á và xa hơn nữa.

Khi Trung Quốc trở nên phụ thuộc hơn vào dầu nhập khẩu cho nền kinh tế công nghiệp đang tăng trưởng nhanh của mình, nước này sẽ phát triển và thực thi những khả năng triển khai sức mạnh quân sự để bảo vệ các đường vận tải biển chuyên chở đầu tư Vịnh Pécxích đến Trung Quốc. Khả năng triển khai sức mạnh sẽ đòi hỏi quyền tiếp cận các căn cứ hải quân tiên tiến dọc các tuyến giao thông liên lạc trên biển cũng như đòi hỏi các lực lượng có thế giành được và duy trì ưu thế về hải quân và không quân. Trong bổi cảnh này, cái gọi là chiến lược “chuỗi ngọc trai” của Trung Quốc mở rộng sự hiện diện hải quân và xây dựng các quan hệ ngoại giao ở ven biển Ấn Độ Dương và vùng xung quanh đang gây ra lo ngại trong các giới chiến lược của Ấn Độ. Sự hiện diện hải quân đang gia tăng của Trung Quốc ở Ấn Độ Dương đang xảy ra đồng thời với việc mở rộng hải quân của Ấn Độ tương đối,chậm lại, và điều này có thể có những hậu quả chiến lược lớn vì các lợi thế địa lý truyền thống của Ấn Độ ở Ẩn Độ Dương đang ngày càng gặp nguy hiếm.

Sự nổi bật tiếp tục của Trung Quốc trong chính sách đối ngoại của Pakixtan

Với việc gần đây Ấn Độ nổi lên như là một cường quốc kinh tế và chính trị quan trọng toàn cầu, quan hệ Trung-Ấn hiện nay đang ở vào thời điểm trọng yếu khi Ấn Độ cố gắng tìm ra sự kết hợp chính sách đúng đắn để đương đầu với người hàng xóm quan trọng nhất của mình. Trong khi đó, các nhà chiến lược Trung Quốc vẫn lo ngại về những nỗ lực của Mỹ nhằm bao vây Trung Quốc và tác động sâu sắc đối với an ninh Trung Quốc của việc Ấn Độ cuối cùng gia nhập một liên minh với Mỹ. Theo quan điểm này, Trung Quốc vẫn cần cảnh giác với mạng lưới đang lớn mạnh bóp nghẹt Trung Quốc chạy “từ Nhật Bản đến Ấn Độ”. Khi Ấn Độ đấu tranh để nổi lên như một cường quốc toàn cầu với một chương trình nghị sự chính sách đối ngoại đầy tham vọng, Trung Quốc có thể phá vỡ những tham vọng của Ấn Độ một cách hiệu quả bằng việc tiếp tục ủng hộ về ngoại giao và quân sự cho Pakixtan. Trước sự thất vọng to lớn của Ấn Độ, Trung Quốc có nhiều dấu hiệu trong quá khứ gần đây rằng nước này muốn đi theo con đường đó.

Với việc chính quyền dân sự của Tổng thống Asif All Zardari chịu sức ép mạnh mẽ của Mỹ đòi phải hành động nhiều hơn đế chiến đấu chống khủng bố bắt nguồn từ đất Pakixtan, có những lời kêu gọi ở Pakixtan áp dụng một chính sách đối ngoại coi Trung Quốc chứ không phải Mỹ là đồng minh mạnh nhất và cổ động đáng kể nhất của Pakixtan. Sự nổi lên của Trung Quốc như là cường quốc kinh tế hàng đầu toàn cầu cộng với những nỗ lực gần đây của Ấn Độ và Mỹ nhằm tạo dựng một mối quan hệ thân thiết hơn đã giúp ý kiến này thêm đáng tin cậy. Oasinhtơn trong lịch sử đã bị cáo buộc lợi dụng Pakixtan vào những lúc cần thiết và sau đó bỏ rơi nước này để theo một chính sách ủng hộ quan hệ vững chắc hơn với Ấn Độ nhằm phục vụ chương trình nghị sự chiến lược lớn hơn của Mỹ. Pakixtan vẫn giận dữ với sự thờ ơ của Mỹ sau khi Mỹ sử dụng nước này để rót viện trợ cho các chiến binh Hồi giáo Ápganixtan và sau đó quay lung lại với Pakixtan sau khi Liên Xô rút lui. Trong khi chỉ khoảng 9% người Pakixtan coi Mỹ là một đối tác, khoảng 80% dân số Pakixtan coi Trung Quốc là một người bạn.

Quyết định tạm ngưng một phần viện trợ Mỹ cho quân đội Pakixtan của Chính quyền Obama vào tháng 7/2011 đã khiến nhiều người ở Ixlamabát trở nên thậm chí mạnh mẽ hơn trong việc nhấn mạnh tầm quan trọng của Trung Quốc đối với Pakixtan. Phản ứng trước động thái của Mỹ, đại sứ của Ixlamabát ở Bắc Kinh, Masood Khan, đã nhanh chóng cho rằng “Trung Ouốc sẽ sát cánh cùng chúng ta trong những thời điểm khó khăn như họ đã làm trong những năm qua”. Mặc dù Bắc Kinh không thể thay thế Oasinhtơn trong vai trò một nhà cung cấp viện trợ cho Pakixtan, căng thắng trong quan hệ Mỹ-Pakixtan đem đến cho Bắc Kinh một cơ hội làm sâu sắc thêm quan hệ của mình với Ixlamabát. Theo đó, Trung Quốc được coi là một đồng minh đáng tin cậy hơn vì đã luôn hỗ trợ Pakixtan khi Án Độ vươn lên, thậm chí tới mức độ Trung Quốc đã dễ dàng nhắm mắt trước chiến thuật của Pakixtan dùng khủng bố như một công cụ chính sách chống lại Ấn Độ. Không bất ngờ, Pakixtan đã cho Trung Quốc một “tờ séc trắng” để can thiệp vào các cuộc đàm phán hòa bình Ấn Độ-Pakixtan. Pakixtan dường như cũng đã cho phép các kỹ sư Trung Quốc nghiên cứu những phần còn lại của chiếc máy bay trực thăng tàng hình bị phá hủy trong cuộc tấn công tiêu diệt Osama bin Laden – bất chấp một yêu cầu trực tiêp từ Mỹ rằng Trung Quốc không được phép làm như vậy.

Dự báo về mối quan hệ “trong mọi điều kiện”

Với sự thăng tiến của Ấn Độ trong hệ thống thứ bậc toàn cầu và những nỗ lực của Mỹ nhằm tạo dựng một mối quan hệ đối tác vững chẳc với Ấn Độ, việc Trung Quốc cần đến Pakixtan chỉ có khả năng tăng lên. Khi những căng thẳng gia tăng giữa Ấn Độ và Pakixtan sau các vụ tấn công khủng bố vào tháng 11/2008 ở Mumbai, Chủ tịch Hội đồng tham mưu trưởng liên quân của Pakixtan đã tới Trung Quốc đế tìm kiếm sự ủng hộ của nước này, điều sẵn sàng được trao tặng. Chuyến thăm đã dẫn đến việc kí kết một thỏa thuận mới về họp tác quân sự giữa hai nước, với việc Bắc Kinh đồng ý xúc tiến chuyển giao các tàu khu trục nhỏ F-22 cho Hải quân Pakixtan.

Bắc Kinh đã biện minh việc nước này bán vũ khí cho Pakixtan với lí do là Ấn Độ đã mua những hệ thống vũ khí tương tự từ Mỹ (nước này cũng đang mua vũ khí quân sự hạng nặng từ người Nga), Trung Quốc đã kiên định bảo vệ khát vọng của Pakixtan muốn có các hệ thống vũ khí công suất cao là bình thường với một quốc gia độc lập tìm cách củng cố an ninh của mình. Trong những năm trước các vụ tấn công ở Mumbai, Trung Quôc đã ngăn cản các biện pháp trừng phạt của Liên họp quôc đối với Lashkar-e-

Tai ba (LeT) và Jamaat-ud-Dawa (JuD), những tổ chức đáng sợ đã lên kế hoạch và thực hiện các vụ tấn công này, bất chấp một sự đồng thuận toàn cầu rộng rãi ủng hộ động thái như vậy. Chí khí những căng thắng xuất hiện giữa Bắc Kinh và Ixlamabát trong vẩn đề những người ly khai Duy Ngô Nhĩ Trung Quốc nhận được nơi trú ẩn và sự huấn luyện trên lãnh thổ Pakixtan thì Trung Quốc mới đồng ý với một lệnh cấm đối với JuD. Gần đây hơn, Trung Quốc đã từ chối cân nhắc lại sự phản đối của mình ở Liên hợp quốc đổi với việc trục xuất Maulana Masood Azhar của nhóm chiến binh Hồi giáo Jaish-e-Mohammed và một số gián điệp nôi bật của LeT đóng ở Pakixtan, bất chấp việc Niu Đêli đã đưa ra cho Bắc Kinh thông tin chi tiết về họ.

Với ngoại lệ Trung Quốc, các cường quốc toàn cầu chủ yếu khác như Anh, Pháp, Đức và Nga đều ủng hộ thỏa thuận hạt nhân Mỹ-Ấn vì họ háo hức bán nhiên liệu, cac lò phản ứng và thiết bị hạt nhân cho Ấn Độ. Về phần mình Trung Quốc đã tỏ rõ sự không hài lòng bằng việc yêu cầu Ấn Độ ký Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và tháo dỡ vũ khí hạt nhân của nước này. Hãng thông tấn chính thức Tân Hoa xã của Trung Quốc đã bình luận rằng thỏa thuận hạt nhân Mỹ-Ẩn “sẽ tạo ra một tiền lệ xấu cho các nước khác”. Vì thỏa thuận Mỹ-Ấn về nhiều mặt là một sự công nhận tầm cỡ toàn cầu đang lên của Ấn Độ, Trung Quốc không hài lòng lắm với kết quả này và tỏ ra rằng nước này sẽ sẵn sàng bán các lò phản ứng cho Pakixtan. Một thông điệp không quá tế nhị dành cho Mỹ là nếu Oasinhtơn quyết định chơi trò thiên vị, Trung Quốc cũng sẽ làm đúng như vậy.

Không bất ngờ, các kế hoạch cung cấp hai lò phản ứng hạt nhân cho Pakixtan của Trung Quốc bất chấp các quy định quốc tế đã có được cái đà. Các nhà chức trách Trung Quốc đã xác nhận rằng Tổng công ty hạt nhân quốc gia Trung Quốc đã ký một thỏa thuận với Pakixtan về hai lò phản ứng hạt nhân mới ở khu vực Chasraa – Chasma III và Chasm a IV – bên cạnh hai lò phản ứng mà công ty này đang vận hành ở Pakixtan. Điêu này rõ ràng sẽ vi phạm nguyên tắc của Nhóm các nước cung cấp hạt nhân (NSG) nghiêm cấm chuyển giao hạt nhân cho các quốc gia chưa ký kết NPT hoặc không tuân thủ hệ thống bảo vệ quốc tế toàn diện trong chương trình hạt nhân của mình. Trung Quốc đã cho biết rằng “có những nguyên nhân chính trị có sức thuyết phục liên quan đến sự ổn định của Nam Á để biện minh cho việc xuất khẩu”, lặp lại lời phàn nàn thường xuyên của Pakixtan rằng hiệp ước hạt nhân Mỹ-Ẩn đã làm đảo lộn sự ổn định trong khu vực. Quyết định cung cấp các lò phản ứng cho Pakixtan – điều đã có lịch sử thỏa thuận với Bắc Triều Tiên, Iran và Libi – phản ánh sự tự tin ngoại giao đang tăng lên của Trung Quốc và nhấn mạnh quan điểm của nước này coi Pakixtan là một cường quốc chiến lược được đánh giá cao ở Nam Á.

Những ý kiến gần đây bắt nguồn từ Bắc Kinh rằng Trung Quốc có khả năng thiết lập các căn cứ quân sự ở nước ngoài để chống lại ảnh hưởng của Mỹ và gây áp lực lên Ấn Độ đã được lý giải trong những tầng lớp nhất định ở Niu Đêli như một lời ám chỉ được che đậy về lợi ích của Trung Quốc trong việc có một sự hiện diện quân sự thường trực ở Pakixtan. Mặc dù việc Chính phủ Pakixtan theo đuổi đến cùng những mối đe dọa như vậy và công khai cho phép Bắc Kinh thiết lập một căn cứ quân sự có thê không khả thi về mặt chính trị, Niu Đêli lo ngại ràng Ixlamabát có thế cho phép Bắc Kinh sử dụng các cơ sở quân sự Pakixtan mà không có bất cứ thông báo công khai nào. Những mối lo ngại của Ấn Độ cũng gia tăng rằng Trung Quốc và Pakixtan đang nỗ lực hợp tác với nhau trong các vấn đề biên giới với Ấn Độ. Sự hiện diện của quân đội Trung Quốc ở khu vực Gilgit- Baltistan tại vùng chiếm đóng Casơmia của Pakixtan, được tuyên bố là để sửa chữa và nâng cấp Xa lộ Karakoram, có những tác động to lớn với an ninh của Ấn Độ.

Nhìn chung, người ta đã nhận xét chính xác rằng chính sách của Trung Quốc đối với Pakixtan là “một minh họa cụ thể cho cách đạt được những mục tiêu quốc gia dài hạn bằng sự tính toán điềm tĩnh, tính kiên nhẫn và thuật ngoại giao”. Tuy nhiên, thực sự có những hạn chế đối với quan hệ Trung Ọuốc-Pakixtan. Mối quan hệ này về cơ bản vẫn không đối xứng: Pakixtan muốn nhiều hơn từ quan hệ của nước này với Trung Quổc so với những gì Trung Quốc sẵn sàng đề nghị. Hiện nay, trong khi các vấn đề trong nước của Pakixtan là to lớn, Trung Quốc sẽ rất thận trọng trong việc làm cho bản thân mình dính dáng vào thêm nữa. Tháng 9/2011, Tập đoàn Khánh Hoa Trung Quốc, một trong những công ty khai thác than tư nhân lớn nhất Trung Quốc, đã rút khỏi cái sắp trở thành hiệp ước đầu tư nước ngoài lớn nhất của Pakixtan, viện dẫn những lo ngại về an ninh cho nhân viên của mình. Hơn nữa, Trung Quốc càng đến gần Pakixtan, Ẩn Độ sẽ càng tiến nhanh đến quỹ đạo của Mỹ.

Giữa những lo ngại về ảnh hưởng gây bất ổn tiềm tàng của các phần tử hiếu chiến Pakixtan đối với người thiếu số Hồi giáo của Trung Quốc ở Tân Cương, Bắc Kinh cũng đã áp dụng một đường lối cứng rắn hơn chống lại Pakixtan. Dòng vũ khí và khủng bố từ bên kia biên giới ở Pakixtan vẫn là một vấn đề hóc búa lớn cho các nhà chức trách Trung Quốc, và sự bất lực và hoặc thất bại của Ixalamabát trong việc kiềm chế chủ nghĩa khủng bố khiến người Trung Quốc khó có thể tin tưởng Pakixtan hoàn toàn. Nếu Pakixtan muốn tiếp tục nhận được hỗ trợ từ Trung Quốc, thì nước này cần phải thể hiện tiến bộ trong vấn đề này. Khi những căng thẳng gia tăng giữa Trung Quốc và Pakixtan sau vụ bạo lực ở thị trấn biên giới Kashgar tại Tân Cương vào tháng 8/2011, Tổng thống Zardari đã tới thảo luận trực tiếp với các lãnh đạo và doanh nhân địa phương ở Tân Cương, thừa nhận rạng nếu ông không thể cải thiện quan hệ với giới lãnh đạo địa phương, quan hệ Trung Quốc-Pakixtan có thể thực sự lâm nguy.

Trung Quốc, ít nhất là công khai, đã tiếp tục nhấn mạnh rằng mối quan hệ của mình với Pakixtan quan trọng hơn nhiều so với chỉ riêng những vụ bạo lực. Rõ ràng, sự can dự của Trung Quốc vào Pakixtan không thể sánh được với vị thế của Mỹ ở nước này trong ngắn hạn tới trung hạn, và vẫn không rõ rằng liệu Trung Quốc thậm chí có muốn sánh ngang với Mỹ không. Nhưng việc lôi kéo Pakixtan đem đến cho Trung Quốc không gian thiết yếu đế sử dụng thuật ngoại giao đối với Ấn Độ và Mỹ, và nước này sẽ tiếp tục tận dụng mối quan hệ đó nhằm theo đuối những mục tiêu chiến lược lớn hơn của mình. Pakixtan sẽ không là một lợi ích chung trói buộc Trung Quốc với Ấn Độ hay Mỹ trong thời gian tới.

About Văn Ngọc Thành

Dạy học nên phải học
This entry was posted in Archives, Articles, India, International relations and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s