TỪ NGÕ CỤT SYRIA TỚI CHIẾN TRANH KHU VỰC

THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM (Tài liệu tham khảo đặc biệt)

Thứ Sáu, ngày 30/8/2013

(Báo Le Monde diplomatique – tháng 7/2013)

Trong khi công việc chuẩn bị cho hội nghị hòa bình Geneve2 về Syria vẫn đang tiếp tục thì tình hình quân sự lại được đánh dấu bằng chiến thắng của quân chính phủ được sự hỗ trợ của Hezbollah ở Qusair, và bằng quyết định của Hoa Kỳ vũ trang cho lực lượng nổi dậy. Không có gì cho phép người ta dự đoán các cuộc đụng độ sẽ chẩm dứt trong thời gian tới. Ngược lại: cuộc xung đột chuyển sang chiều hướng mang tính tôn giáo hơn và mở rộng ra toàn khu vực.

Nhà lãnh đạo cuộc cách mạng Iran, Giáo chủ All Khamenei, sắp hoàn thành mơ ước của mình đứng thuyết giảng trên bục cao của đền thờ Hồi giáo Omeyyade ở Damascus. Ông sẽ thông báo đã thực hiện được sự thống nhất Hồi giáo mà ông đã hứa hẹn từ lâu. Ông sẽ rời khỏi ghế ngồi, trong một nghi lễ linh đình, để đặt bàn tay lên đầu một đứa trẻ đáng thương và như vậy biểu lộ sự khoan dung của những người có thế lực (đối với các tín đồ Sunni). Rồi ông đứng cạnh một số giáo sĩ Syria dòng Sunni. Ông chìa tay cho họ và họ cùng giơ cao cánh tay trước những camêra đang ghi lại giây phút lịch sử này.”

Một nhà viết xã luận người Saudi Arabia có uy tín đã mô tả như vậy vào ngày hôm sau chiến thắng của quân đội Syria ở Qusair. Theo ông, đó là tương lai thê thảm của một thế giới Hồi giáo bị rơi vào vòng cương tỏa của những người “Ba Tư” và các tín đồ Shiite.

Cùng lúc, tại Liban, Hassan Nasrallah, Tổng thư ký của Hezbollah, đọc một diễn văn trong đó ông biện bạch việc đưa các chiến binh của ông tới Syria, đồng thời – trái với Rashar Al-Assad – ông thừa nhận rằng “nếu như có một bộ phận lớn người Syria ủng hộ chế độ thì tất nhiên cũng có một bộ phận lớn khác chống lại chế độ.” Theo ông, vấn đề nội bộ chỉ là thứ yếu, và “Liban, Iraq, Jordan và toàn bộ khu vực này là mục tiêu của một kế hoạch Hoa Kỳ- Israel – Takfiriste” mà cần phải chống lại bằng bất cứ giá nào, điều này đòi hỏi phải cứu nguy cho chế độ ở Damascus.

Kể từ nay, như một quan chức Hoa Kỳ đã giải thích trong báo cáo rất đầy đủ mà Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG) công bố, “một cuộc chiến tranh Syria ở qui mô khu vực đang biến thành một cuộc chiến tranh khu vực xung quanh Syria.” Một cuộc chiến tranh lạnh mới đang chia rẽ Trung Đông, tương tự như cuộc chiến tranh lạnh trong những năm 1950 và 1960, đã chứng kiến Ai Cập của Gamal Abdel Nasser, đồng minh của Liên Xô, đối đầu với Saudi Arabia, đồng minh của Hoa Kỳ. Nhưng thời thế đã thay đổi: chủ nghĩa dân tộc Arab đã suy tàn, những diễn văn mang tính tôn giáo xuất hiện ở khắp nơi và người ta tự hỏi về ngay cả tính vĩnh cửu của các Nhà nước và các biên giới ra đời từ Chiến tranh thế giới thứ Nhất.

Syria, cùng với hàng chục nghìn người thiệt mạng, hàng triệu người tị nạn, sự tàn phá các cơ sở hạ tầng công nghiệp cũng như di sản lịch sử của họ, là nạn nhân chính của cuộc đối đầu này. Niềm hy vọng nảy sính từ mùa Xuân 2011 biến thành cơn ác mộng. Vì lẽ gì mà điều đã có thể xảy ra ở Cairo lại không thể xảy ra ở Damascus kia chứ?

Quyết tâm của Iran và Nga

Ở Ai Cập, Hosni Mubarak đã bị lật đổ tương đối dễ dàng vì ít nhất là hai lý do. Giới tinh hoa và các tầng lớp xã hội gắn với phe phái cầm quyền không hề thực sự cảm thấy các đặc quyền và tính mạng của họ bị đe dọa. Dù là các doanh nhân, là sĩ quan cấp cao trong quân đội hay các quan chức an ninh, tất cả đều có thế thích hợp với hoàn cảnh mới một cách bình an sau cuộc cách mạng. Chỉ có một thiểu số rất ít ỏi bị đưa ra xét xử – với những thủ tục rất chậm chạp và dè dặt – trước các tòa án, Mặt khác, sự ra đi của ông Mubarak đã không dẫn đến một sự đảo lộn nào trong ván bài địa chính trị khu vực. Hoa Kỳ và Saudi Arabia có thể thỏa hiệp với những thay đổi mà họ đã không mong muốn, tuy nhiên không đe dọa đến những lợi ích cơ bản của họ, với điều kiện phải quản lý được chúng.

Ở Syria, người ta chứng kiến một kịch bản hoàn toàn khác. Ngay từ đầu cuộc tranh chấp, việc sử dụng bạo lực một cách không hạn chế của các cơ quan tình báo đã cho phép chế độ có được những tháng quý báu để tự tổ chức. Nó đã thúc đẩy việc quân sự hóa phe đối lập và sự leo thang, thậm chí việc tôn giáo hóa, để làm tăng thêm những nỗi lo sợ của những bộ phận lớn trong dân chúng: không chỉ những người thiểu số mà cả các tầng lớp tư sản và trung lưu đô thị, trước những giọng điệu cực đoan của một số nhóm đối lập và sự huy động ồ ạt các chiến binh nước ngoài của chính quyền.

Chừng nào số người thiệt mạng càng tăng thì mọi giải pháp không nhằm mục đích trả thù đều trở nên không khả thi và dù muốn hay không, các tầng lớp tương đối đông đảo trong xã hội vì lo cho sự sống còn của họ trong trường hợp các “phần tử Hồi giáo” chiến thắng nên đã liên kết với phe Al- Assad. Con ngoáo ộp Hồi giáo lại càng khiến cho người ta khiếp sợ hơn nữa khi nó đã đe dọa từ nhiều năm nay ở nhiều thủ đô phương Tây và qua thông điệp Damascus gửi tới Pháp: “Tại sao các ngài giúp đỡ những nhóm ở Syria mà các ngài chống lại ở Mali?”

Chế độ cũng đã lợi dụng vị trí chiến lược của họ đối với hai đồng minh chính là Iran và Nga, những nước đã can dự vào cuộc xung đột một cách kiên quyết hơn các nước Arab hay các nước phương Tây – một thái độ khiến các địch thủ của họ bất ngờ.

Đối với Iran, kể từ cuộc cách mạng năm 1979, Syria là đồng minh Arab đáng tin cậy duy nhất, đã ủng hộ họ trong những lúc khó khăn, nhất là trước cuộc xâm lược của Iraq năm 1980 khi tất cả các nhà cầm quyền ở vùng Vịnh ủng hộ Saddam Hussein. Khi sự cô lập của nước này càng tăng thêm trong những năm gần đây, với những trừng phạt khắt khe của Hoa Ky và châu Âu nhằm vào họ, và trong khi không thể loại trừ nguy cơ xảy ra một cuộc tấn công quân sự của Israel hay của Hoa Kỳ, thì sự dính líu của nước Cộng hòa Hồi giáo Iran ở Syria, bất chấp đạo lý, là một lựa chọn chiến lược hợp lý mà việc bầu Tổng thống mới Hassan Rouhani có lẽ sẽ không làm thay đổi. Cung cấp tín dụng cho Ngân hàng Trung ương Syria, dầu mỏ, các cố vấn quân sự: Tehran không lùi bước trước bất cứ phương tiện nào để cứu đồng minh của mình.

Cam kết này đã dẫn họ tới việc thúc đẩy Hezbollah, với sự ủng hộ của điện Kremlin, dính líu trực tiếp trong các cuộc chiến đấu. Tất nhiên, tổ chức này và thủ lĩnh của họ có thể biện bạch rằng hàng nghìn chiến binh Hồi giáo của Liban cũng như của các nước Arab khác đã kéo đến Syria rồi nhưng một sự can thiệp như vậy chỉ có thể làm trầm trọng thêm những căng thẳng giữa các tín đồ Sunni và Shiite – các cuộc đụng độ có vũ trang đang gia tăng ở Liban – và cung cấp thêm các lý lẽ cho các nhà thuyết giáo Sunni cấp tiến nhất.

Hội nghị, được tổ chức tại Cairo ngày 13/6/2013 dưới khẩu hiệu “ủng hộ những người anh em Syria của chúng ta”, đã kêu gọi một cuộc thánh chiến. Tổng thống Ai Cập, Mohamed Morsi đã tham gia hội nghị. Chính ông, với sự thận trọng về hồ sơ này, đã tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Damascus. Cuộc họp này đã đánh dấu một sự leo thang những lời lẽ chống Shiite, kể cả ở các giáo trưởng ôn hòa. Đại diện của trường Đại học Al-Azhar, thể chế chủ yếu của đạo Hồi Sunni đặt tại Cairo, tự hỏi: “Sự can dự của Hezbollah khiến những người vô tội phải đổ máu ở Qusair, có ý nghĩa gì? Tại sao họ đến đó? Đó là một cuộc chiến tranh chống người Sunni và là một bằng chứng về chủ nghĩa tín ngưỡng của người Shiite” .

Về phần Nga, những lý do khiến họ can thiệp vượt ra ngoài vai trò cá nhân của Vladimir Putin – ông này được mô tả trong một bức biếm họa trên báo chí phương Tây. Trước hết, chúng phản ánh ý chí của Moskva muốn chấm dứt sự lu mờ của mình trên trường quốc tế.

Một nhà ngoại giao Ai Cập đã giải mã mối lo lắng này: “Các nước phương Tây đã cố gắng gạt Moskva ra ngoài kể từ khi Liên Xô tan rã. Chẳng hạn, bất chấp thiện chí của Boris Yeltsin đối với họ, NATO (Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương) đã mở rộng tới tận các đường biên giới của Nga.” Về vấn đề Syria, trong 2 năm qua, “các nước phương Tây chỉ đề nghị điện Kremlin ủng hộ kế hoạch của họ mà thôi. Điều này tỏ ra không thực tế”.

Cách bóp méo nghị quyết 1973 của Hội đồng bảo an LHQ về Libya để hợp pháp hóa sự can thiệp quân sự cũng đã khiến Nga thất vọng – và không phải chỉ một mình Nga: nhiều nước như Brazil, Ấn Độ, Nam Phi hay Trung Quốc, kể từ đó đã tỏ ra dè dặt đối với các nghị quyết của phương Tây về Syria được trình lên LHQ. Đối với điện Kremlin, sự sụp đổ của chế độ Al-Assad có lẽ là một thất bại nghiêm trọng: nó sẽ là một thắng lợi mới của các phần tử Hồi giáo, và có nguy cơ tác động đến dân chúng Hồi giáo ngay trong Liên bang Nga với bộ phận dân chúng mà trong đó, Kremlin tố cáo một sự tuyên truyền Wahhabite tích cực.

Đứng trước quyết tâm của Nga và Iran, những sự ủng hộ phe đối lập Syria từ bên ngoài đã bị chia rẽ, phân tán, không hiệu quả, khác xa hình ảnh của một âm mưu lớn “Saudi Arabia-Qatar-Hoa Kỳ-Israel và Salafi”. Từ Thổ Nhĩ Kỳ tới Saudi Arabia, từ Qatar tới Pháp, mỗi nước đều chơi bản nhạc riêng của mình, ủng hộ những người này trong khi khước từ những người kia. Cực điểm của sự vụng về là việc Qatar, tháng 4/2013, đã dùng hàng triệu USD vận động cho ông Ghassan Hitto, một người quốc tịch Hoa Kỳ, làm thủ tướng của một “chính phủ ma” lâm thời. Sự can dự của những thương gia giàu có ở vùng Vịnh, không đáp ứng một chiến lược Nhà nước nào và thoát khỏi mọi sự kiểm soát, càng làm cho tình hình rắc rối hơn.

Tóm lại, rất khó tìm thấy trong số rất nhiều phe, nhóm, katiba (đơn vị chiến đấu) được xếp đồng loạt dưới danh nghĩa vừa hợp thức vừa lừa gạt là “các phần tử Hồi giáo”, những khác biệt về chiến lược và chính trị của họ. Chẳng hạn, nhóm Mặt trận Al-Nusra, tự nhận là thuộc AI Qaeda, đã gây nên biết bao mối lo lắng ở phương Tây cũng như Saudi Arabia – nước này đã tiến hành từ 2003 đến 2005 một cuộc tử chiến chống lại tổ chức của Osama Bin Laden. Nỗi ám ảnh này cũng tồn tại trong các tổ chức Salafi. Ông Nader Bakkar, người phát ngôn thường xuất hiện trên các phương tiện thông tin đại chúng của đảng Salafi chủ yếu ở Ai Cập, Al-Nour, giải thích với chúng tôi làm thế nào để hất cẳng AI Qaeda: “Điều mà chúng tôi yêu cầu, đó là một khu vực cấm bay. Để chính những người cách mạng mang lại chiến thắng. Chúng tôi cam kết là những người ở Ai Cập không tới đó: chiến thắng phải là chiến thắng chỉ của người Syria mà thôi.”

Trò chơi không người thắng kẻ thua

Tình trạng hỗn loạn này đã càng có cơ hội tăng thêm do sự lánh mặt của Hoa Kỳ, nước này tuy mong chế độ Syria sụp đổ nhưng không muốn lao vào một cuộc phiêu lưu ở Trung Đông sau thất bại của họ ở Iraq và Afghanistan. Hơn ai hết, Richard Haass phản ánh đúng tâm trạng này của Washington. Được coi là bộ óc tư duy của ban lãnh đạo đảng Cộng hòa về các quan hệ quốc tế và nguyên là cộng tác viên của Tổng thống George w. Bush, ông vừa ra một cuốn sách nhan đề “Chính sách đối ngoại bắt đầu ngay từ nhà mình: vì sao cần phải lập lại trật tự ở Hoa Kỳ”. Lập luận của ông: Những vấn đề nội bộ, từ sự xuống cấp của hệ thống giao thông vận tải đến tình trạng thiếu các công nhân có tay nghề cao, đang ngăn cản nước Hoa Kỳ thực hiện một vai trò lãnh đạo thế giới.

Vậy giải thích thế nào quyết định của Tổng thống Barack Obama về việc cung cấp vũ khí cho các phiến quân Syria? Việc quân đội Syria sử dụng khí sarin, gây rất nhiều tranh cãi – theo Washington, việc này gây nên cái chết cho 140 người trong số 90.000 người thiệt mạng trong cuộc xung đột, có vẻ như là một cái cớ. Nhưng để làm gì?

Syria trở thành một chiến trường khu vực và quốc tế, và không một phe nào có thể chấp nhận thất bại của các quán quân của mình. Sau chiến thắng ở Qusair, Hoa Kỳ muốn ngăn cản một sự khải hoàn của chế độ Syria, vả lại là điều chưa chắc đã xảy ra vì chính quyền bị tẩy chay bởi một bộ phận lớn dân chúng đã trở nên quyết liệt và chẳng còn gì để mất. Nhưng ý muốn này không thể được thể hiện bằng một cuộc tấn công ồ ạt, và lại càng không thể bằng việc thiết lập những khu vực cấm bay hay đưa quân đội đến thực địa. Sự cân bằng lực lượng được duy trì, tình thế không lối thoát có thể kéo dài kèm theo những sự hủy diệt và chết chóc cũng như những nguy cơ mở rộng ra toàn bộ khu vực – điều được tóm gọn bằng nhan đề bản báo cáo của ICG: “Những di căn của cuộc xung đột Syria”.

Iraq, Jordan và Liban lại bị kéo vào cuộc xung đột. Các chiến binh Iraq và Liban, thuộc dòng Sunni và Shiite, đối đầu nhau ở Syria. Những xa lộ quốc tế từ Afghanistan đến Sahel đã trở nên bão hòa với các chiến binh, các vũ khí và các tư tưởng. Chừng nào những nước chủ chốt ở bên ngoài còn xem cuộc xung đột này như một trò chơi không có người thắng kẻ thua thì nỗi thống khố của Syria vẫn còn kéo dài. Với nguy cơ kéo theo toàn bộ khu vực vào cơn xoáy lốc.

***

TTXVN (Algiers 29/8)

“Mạng tin Trung Đông” (+) mới đây có cuộc phỏng vấn nhà phân tích Raimundo Kabchi (-) về tình hình Trung Đông, nội dung như sau:

(+): Ngài đánh giá như thế nào về tình hình Syria sau hơn hai năm các thế lực bên ngoài can thiệp chống lại nước này?

(-): Syria ngày nay là mục tiêu của một âm mưu quốc tế Thứ nhất, nước này đang phải đối mặt với các kế hoạch của chủ nghĩa đế quốc-Zion và cánh hữu Arab. Tại Trung Đông, Syria thuộc về một hệ thống mà chúng ta gọi là trục phản kháng. Liên minh chống Syria trên muốn phá hủy nước này để tiếp đó tiêu diệt các mắt xích khác của trục phản kháng, được Iran, Iraq (sau khi Hoa Kỳ rút quân), Liban, Palestine… thiết lập. Thứ hai, phương Tây có mục đích không đổi là đảm bảo sự tồn tại, an ninh và phát triển của Nhà nước Israel. Syria cũng như Iran cho thấy là một vật cản trở phương Tây đạt được mục đích này. Thứ ba liên quan đến việc khai thác các nguồn tài nguyên quốc gia tại thế giới Arab và Syria cũng là một vật cản trên con đường trên. Dầu khí và những đồng USD cũng được các công ty phương Tây nhào nặn trong bối cảnh thế giới đang trải qua một cuộc khủng hoảng kinh tế mang tính cấu trúc. Syria cũng là một mắt xích mà Hoa Kỳ và NATO muốn xây dựng nhằm chống lại Nga và Trung Quốc. Nếu quan sát kỹ bản đồ thế giới, chúng ta sẽ thấy một chuỗi các căn cứ quân sự trải dài từ biển Barent tới Thổ Nhĩ Kỳ, rồi vịnh Persian. Nếu nhìn về phương Đông, chúng ta thấy Philippines, Hàn Quốc, Đài Loan, Guam và Nhật Bản. Toàn bộ các mắt xích trên đang bị gãy ở một vài nơi, như tại Syria, Libya, Iran và Iraq. Với việc phá hủy Syria, phương Tây thực tế đang tạo ra một hệ thống các căn cứ quân sự hoàn hảo vây quanh Nga và Trung Quốc. Có lẽ không cần phải giải thích tại sao Hoa Kỳ muốn bao vây Nga và Trung Quốc, các nước được đánh giá là mới nổi trên thế giới. Nga và Trung Quốc xuất hiện trong một thời điểm chủ nghĩa đế quốc phương Tây, tân tự do và tư bản, đang suy thoái. Đó là một trong những lý do cơ bản giải thích tại sao Syria lại dũng cảm, có sự thống nhất giữa tầng lớp lãnh đạo, quân đội và dân tộc, đã thành công trong việc đối đầu với một âm mưu quốc tế của gần 30 nước trên thế giới, và một chủ nghĩa khủng bố quốc tế mà phương Tây nói muốn loại bỏ song thực chất lại khuyến khích, vũ trang và cung cấp một vỏ bọc hợp lệ tại Syria.

(+): Ngài giải thích như thế nào về sự thống nhất giữa chính phủ, dân tộc và quân đội Syria?

(-): Tôi lên án phe đối lập Venezuela bởi luôn sẵn sàng ngoại suy các tình huống của các nước khác, thực tế khác vào áp dụng tại nước này mặc dù các điều kiện là không giống nhau. Đó cũng là một trong những sự nhầm lẫn của phương Tây tại Syria. Họ đã cho rằng Syria và Libya là giống nhau và rằng Nga và Trung Quốc sẽ có thái độ mềm yếu, như trường hợp của Libya. Gaddafi là nạn nhân của những nhầm lẫn riêng của ông ta, bị gây ra bởi các con ông. Những năm cuối đời, Gaddafi sống theo định hướng chính trị do các con ông ta điều khiển, nhất là bởi Saif AI Islam. Saif đã mở cửa với phương Tây, tăng cường trao đổi thương mại với Hoa Kỳ từ 300 triệu lên tới gần 7 tỷ USD. Saif đã mở cửa đất nước cho NATO của châu Âu. Không chỉ cung cấp dầu lửa, Saif còn cung cấp tài chính cho các ứng cử viên tổng thống và thủ tướng châu Âu, điều này đến nay toàn thế giới đều biết. Những điều trên là chưa đủ. Dầu lửa mà Gaddafi đã quốc hữu hóa trong những năm 1960 lại được phục vụ cho các tập đoàn quốc tế lớn. Đã có hai sự đổ vỡ liên quan thực tế tại đất nước này. Trước tiên là sự đổ vỡ giữa Gaddafi của thế kỷ 21 với Gaddafi của thế kỷ 20. Tiếp đó là sự đổ vỡ trên con đường chính trị của ông. Gaddafi theo đường lối dân tộc chủ nghĩa, có khuynh hướng tiến bộ và tập hợp đã nhường chỗ cho Gaddafi theo chủ nghĩa thực dụng trong chính trị quốc tế. Và chủ nghĩa đế quốc không tha thứ, không coi ông là bạn mà chỉ coi là chư hầu hay kẻ thù. Chủ nghĩa đế quốc đã sử dụng Gaddafi như một đồ thừa và làm tất cả để loại bỏ ông ta. Tại Syria, tình hình khác biệt do lập trường lịch sử của nước này, qua chặng đường của đảng cầm quyền, chính phủ, tổng thống, quân đội và nhân dân. 28 tháng kháng cự lại cuộc tấn công quốc tế của các nước nguy hiểm nhất – cũng như từ các nhóm khủng bố mà lịch sử và loài người chưa từng biết đến, đó là bằng chứng xác đáng nhất cho thấy tại Syria có một số điều khác biệt mà chúng ta không thấy ở nơi khác.

(+): Ngài giải thích như thế nào về quan điểm của Hoa Kỳ và đồng minh châu Âu trước những gì đang diễn ra tại Trung Đông?

(-): Làm thế nào để hiểu được rằng phương Tây đang chia sẻ một số điều với các nước không có bản Hiến pháp xác định thực tế của họ. Các nước này không có các đảng phái chính trị đổi lập cũng như các tổ chức công đoàn. Liệu có phải tại nơi này nhân quyền không được tôn trọng? Đó có phải là các nước đồng minh của phương Tây và cũng chính phương Tây muốn mang lại dân chủ cho Trung Đông? Làm thế nào để hiểu và giải thích được điều này?

(+): Xin ngài vui lòng nói về các chế độ chuvên chế vùng Vịnh?

(-): Tôi đang nói tới các chế độ chuyên chế hay độc tài mà Hoa Kỳ và NATO áp đặt tại Trung Đông trong 50 năm qua. Liệu có thể coi Israel như một mô hình và ví dụ về dân chủ và văn minh trong khi đó lại là một nước hoàn toàn xâm lược, hiếu chiến, phân biệt chủng tộc và cố chấp? Tuy nhiên, người Palestine đang cố gắng quay trở lại tổ quốc mình và muốn một nghị quyết của Liên hợp quốc cho phép người Israel được chung sống hòa bình và cần phải thỏa thuận với người Palestine. Tuy nhiên, người Palestine đang bị Israel đối xử như những kẻ khủng bố và bị ám sát song lại được phương Tây ủng hộ. Điều trên thật khó chấp nhận, song những giá trị và nguyên tắc ấy lại hoàn toàn biến mất, không chỉ tại các vùng lãnh thổ ở Trung Đông mà còn trên các phương tiện thông tin đại chúng quốc tế. Liệu có khả năng các chính phủ phương Tây, như của Tổng thống Hoa Kỳ Obama, Tổng thống Pháp Sarkozy khi trước, Thủ tướng Vương quốc Anh Cameron, Thủ tướng Đức Merkel, có thể nói với một đất nước rằng vị tổng thống của các bạn, được người dân bầu lên, là không hợp lệ và ông ta cần phải từ chức?

Syria ngày nay là mục tiêu của một âm mưu quốc tế, nơi người ta cần tới tất cả, trừ dân chủ, tự do và nhân quyền, bởi trong 28 tháng qua kể từ đầu cuộc can thiệp vào Syria người ta không thấy đất nước tại Trung Đông này có những tiến bộ về mặt hiến pháp, thay đổi về nhân quyền và tự do như chính phủ Syria. Có ai đã tiếp cận các thông tin trên không? Liệu có ai nói với chính phủ Syria: “Các bạn làm rất tốt. Đó là một cử chỉ mạnh mẽ cho một nền dân chủ tốt nhất”, điều mà các nước phương Tây quả quyết mang đến? Không ai cả.

(+): Liệu xung đột tại Syria có lan sang Liban?

(-): Từ những ngày đầu các thế lực bên ngoài can thiệp vào Syria, các nhà phân tích đã cảnh báo phương Tây: “Các ngài đang đùa với lửa tại Syria và có thể làm ngọn lửa lan bùng sang các nước láng giềng, nhất là Thổ Nhĩ Kỳ, nước đang sa lầy kể từ đầu cuộc chiến tại Syria”. Phương Tây cũng cảnh báo lại chúng ta: “Điều mà họ đang cố gắng áp đặt tại Syria là dựng lên một chính phủ của tổ chức Anh em Hồi giáo”. Những người Hồi giáo ngoan cố này chỉ biết đến đạo Hồi như một cái tên. Họ chủ yếu phục vụ mưu đồ của phương Tây là nắm chính quyền. Liệu có phải là một kết quả tình cờ? Những người đã cảnh báo Tổng thống Assad sẽ phải ra đi trong vòng từ hai đến ba tuần thì chính họ lại là người phải ra đi đầu tiên. Họ là Ngoại trưởng Hoa Kỳ Clinton, Tổng thống Pháp Sarkozy. Châu Âu và Thổ Nhĩ Kỳ cũng như vấn đề của nước này sẽ có thể làm gia tăng ngọn lửa chiến tranh và đối đầu. Một trong những mục đích của phương Tâv tại Syria là làm suy yếu tổ chức dân tộc phản kháng tại Liban và phong trào Hồi giáo Hezbollah – một tổ chức chỉ nhằm mục đích chống lại một Nhà nước Israel hiếu chiến xâm lược. Tuy nhiên, những nền văn hóa lớn và dân chủ phương Tây trên lại coi Hezbollah như một tổ chức khủng bố. Sai lầm của phương Tây là gì? Đó là thúc đẩy quá trình thực dân của Israel. Đó là cái nhìn của phương Tây đối với các dân tộc Trung Đông. Thực tế là các chính phủ mà họ áp đặt tại Trung Đông như Ai Cập đã bị thất bại trong vòng chưa tới một năm. Tại Libya có một nỗi kinh hoàng thực sự. Các nước vùng Vịnh có vấn đề riêng của họ, có những thay đổi về cấu trúc.

(+): Ngài có cho rằng Hezbollah sẽ đóng một vai trò quyết định để chống lại các phần tử khủng bố tại Liban?

(-): Các vấn đề tại Trung Đông rất phức tạp và cần làm quen với các chủ đề trên. Tôi là một người Liban theo Công giáo và cùng với thời gian tôi đứng về phía phong trào Hezbollah không phải như phương Tây tố cáo tổ chức này là khủng bố, mà là bởi tổ chức này chiến đấu để giải phóng Liban. Sau khi giải phóng lãnh thổ của người Liban, chúng tôi sẽ có thể tiếp tục sống như đã sống từ hàng nghìn năm qua. Nhưng cũng có một mối nguy hiểm hiện hữu đối với Liban, đến từ những người cho rằng họ muốn ổn định và hòa bình tại Trung Đông. Đất nước chúng tôi là một ví dụ về dân chủ tại Trung Đông và họ đã mang đến bất ổn. Liệu một kẻ khủng bố tại Hoa Kỳ có giống với kẻ khủng bố tại miền Nam nước Pháp hay tại Bắc Mali và bằng mọi giá phải tiêu diệt? Nhưng ngay khi những kẻ khủng bố kia đến Liban, họ không chỉ đe dọa Hezbollah, mà là đất nước chúng tôi, Syria và các quốc gia khác… Tại sao phương Tây lại giúp đỡ chúng? Nhân danh những nguyên tắc đạo đức, luật pháp và nhân văn nào mà phương Tây lại giúp đỡ những kẻ khủng bố đó? Vậy là chủ nghĩa đế quốc lại đối xử với chúng ta như họ luôn làm, không phải chỉ coi chúng ta với tư cách là chư hầu, mà họ còn ứng xử như những trí thức giả. Qua báo chí – trụ cột thứ năm trong xã hội chúng ta, người ta đang đổi trắng thành đen. Tại Liban, có một mối nguy hiểm hiện hữu đến từ phía những kẻ khủng bố. Bọn chúng ngày nay hoạt động tại cả Ai Cập, Syria và Iraq. Chúng đang cố gắng phá hủy Liban, Thổ Nhĩ Kỳ, Jordan và nhiều nước khác nữa nếu phương Tây không thay đổi chiến lược và kế hoạch tại Trung Đông. Những kẻ khủng bố trên không hoạt động độc lập. Từ Afghanistan giai đoạn Xô Viết đến nay, chúng được bảo vệ, giúp đỡ, vũ trang, tài trợ với mục đích tàn sát và lật đổ các chính phủ không trung thành với lợi ích của phương Tây dù bất kể là ở Trung Đông, Mỹ Latinh hay trên toàn thế giới.

(+): Liệu Hoa Kỳ và đồng minh có khái niệm về mối nguy hiểm hiện hữu từ tình hình trên?

(-): Phương Tây đã nhầm lẫn trong chính sách tại Trung Đông và nhận thấy họ đang đùa với lửa tại một khu vực nhiều dầu lửa, là nguồn bảo đảm giải quyết các vấn đề kinh tế. Ngày nay, rất ít người nói đến sự ra đi của Tổng thống Assad cũng như một chiến thắng của các phần tử khủng bố quốc tế được phương Tây bảo vệ. Chúng ta không thể đối mặt với vấn đề Syria chỉ bằng vũ khí, sự phá hủy và máu. Syria cần một giải pháp, trước tiên giữa những người Syria với nhau, tiếp đến là vấn đề chính trị và hòa bình.

(+): Ngài giải thích như thế nào về các yếu tố hiện đang can thiệp tại Ai Cập?

(-): Tại Ai Cập, ngày nay chúng ta không thấy các yếu tố trên. Nếu phân tích một cách nghiêm túc, sâu sắc và khách quan, chúng ta cần phải nói tại Ai Cập có hai trào lưu như chúng ta thấy tại bất kỳ nước nào ở Cận Đông. Có một trào lưu mong muốn phục vụ lợi ích của phương Tây, đó là những người tự do, dân chủ, song điều họ mong muốn còn lâu mới trở thành hiện thực. Tiếp đó có những lực lượng dân tộc chủ nghĩa. Họ đề cao chủ quyền, nền độc lập, tự do và yêu sách sự giàu có của quốc gia phục vụ lợi ích dân tộc. Đã bao lần chúng ta biết được rằng Chính phủ Ai Cập của cựu tổng thống Mubarak thân phương Tây đã để đất nước với hơn 50% dân chúng sống dưới mức nghèo khổ? Ai cho phép tổ chức Anh em Hồi giáo lên nắm quyền? Tổ chức này được thành lập tại Ai Cập năm 1928. Sau 85 năm bị trấn áp khắp nơi trong thế giới Arab, họ đã đạt được quyền lực. Tuy nhiên, họ đã phá hủy 85 năm nỗ lực trong bóng tối đó chỉ trong vẻn vẹn 12 tháng. Họ đã làm tăng tỷ lệ nghèo đói, mù chữ, nền kinh tế sụp đổ. Họ đã loại bỏ một trong những nguồn thu quan trọng nhất đối với Ai Cập, đó là ngành du lịch. Khi nghe những tuyên bố của Ngoại trưởng Hoa Kỳ Kerry, chúng ta đã đặt ra các câu hỏi. Ngoại trưởng Kerry đã nói rằng quân đội phải can thiệp để khôi phục nền dân chủ tại Ai Cập. Cũng cần phải nói quân đội ngăn chặn Tổng thống Morsi do ông đã áp dụng một chính sách hoàn toàn thiên lệch, với một bản Hiến pháp chống lại cảm nhận của đa số người dân Ai Cập. Cũng không quên trong vòng đầu cuộc bầu cử tổng thống, ông Morsi chỉ giành được 5,5 triệu phiếu và vòng hai chỉ được 11 triệu phiếu, tức không đại diện cho đa số để thông qua bản Hiến pháp phục vụ lợi ích của đảng mình. Đó là một chủ nghĩa Hồi giáo phản tiến bộ, chỉ phục vụ lợi ích chính trị của một bộ phận dân chúng. Tại Ai Cập, có hai cách nhìn nhận chính sách đối nội và đối ngoại của nước này. Thứ nhất là chính sách phục vụ lợi ích của phương Tây và thứ hai là chính sách của đại đa số người dân muốn một đất nước có chủ quyền, độc lập, phục vụ lợi ích quốc gia và nhất là đóng vai trò lịch sử đứng đầu tại Trung Đông và cân bằng tại một khu vực đầy mâu thuẫn và xung đột nội bộ.

** *

(The Economist 13/7/2013)

Bất chấp sự hn loạn, đ máu và những thoái trào dân chủ, đây là một tiến trình lâu dài. Không nên từ bỏ hy vọng.

Gần hai năm rưỡi sau khi diễn ra các cuộc cách mạng trong thế giới Arab, không có một nước nào cho đến nay rõ ràng bước vào tiến trình trở thành một nền dân chủ hòa bình và ổn định. Các nước có nhiều hy vọng hơn như Tunisia, Libya và Yemen đang phải vật lộn. Một cuộc thử nghiệm đầy hỗn loạn với nền dân chủ ở Ai Cập, nước đông dân nhất trong những nước này, đã đẩy vị tổng thống được bầu phải ngồi tù. Syria bị cuốn vào cảnh đổ máu của cuộc nội chiến.

Không lấy gì làm ngạc nhiên khi có một số người cho rằng Mùa Xuân Arab đã bị thất bại. Họ lập luận rằng Trung Đông hiện chưa sẵn sàng để thay đổi. Một lý do là khu vực này không có các thể chế dân chủ, vì vậy, quyền lực của người dân sẽ bị tan rã thành tình trạng vô chính phủ hoặc kích động việc tái áp đặt chế độ độc tài. Một lý do khác là một lực lượng cố kết của khu vực này chính là đạo Hồi, một tôn giáo mà người ta lập luận là không thể mang đến dân chủ. Họ đi đến kết luận là Trung Đông sẽ trở nên tốt đẹp hơn nếu Mùa Xuân Arab không bao giờ xảy ra.

Quan điểm này tốt đẹp nhất thì là quá vội vã, còn tồi tệ nhất thì là sai lầm. Các giai đoạn quá độ dân chủ thường bạo lực và kéo dài. Những hậu quả tồi tệ nhất của Mùa Xuân Arab – lúc đầu ở Libya và giờ đây là ở Syria – là khủng khiếp. Tuy nhiên, như một bản báo cáo đặc biệt lập luận, hầu hết những người Arab đều không muốn quay ngược lại kim đồng hồ.

Đặt cái cày ở trước con trâu

Những người nói rằng Mùa Xuân Arab đã thất bại không để ý đến mùa Đông kéo dài trước đó, cũng như tác động của nó đến đời sống của người dân. Năm 1960, Ai Cập và Hàn Quốc có tuổi thọ trung bình và tỉ lệ GDP tính trên đầu người tương tự như nhau. Ngày nay, họ sống trong những thế giới khác nhau. Mặc dù ngày càng có nhiều người Ai Cập hơn sống ở những thành phố và 3/4 số dân của nước này biết đọc biết viết, GDP tính trên đầu người của Ai Cập hiện chỉ bằng 1/5 của Hàn Quốc. Sự nghèo đói và tình trạng suy dinh dưỡng hiện cũng vượt xa mức bình thường. Chính phủ bất tài và tồn tại trong một thời gian ngắn của tổ chức Anh em Hồi giáo đã không làm gì để đảo ngược tình trạng này, nhưng những vấn đề sâu sắc hơn của Ai Cập đã bị làm cho trầm trọng hơn bởi những người hùng trước họ. Và nhiều nước Arab khác cũng đã lâm vào tình trạng chẳng có gì tốt đẹp hơn.

Điều này là quan trọng do những tiến bộ thất thường của Mùa Xuân Arab, nhiều người cho rằng câu trả lời là sự hiện đại hóa mang tính chuyên quyền: một Augusto Pinochet, Lý Quang Diệu, hoặc Đặng Tiểu Bình để giữ trật tự và làm cho nền kinh tế phát triển. Không giống như các nước Đông Nam Á, các nước Arab có thể tự hào về việc không một ông vua hiền triết nào sẵn lòng nuôi dưỡng dân chủ khi nền kinh tế của ông ta phát triển. Thay vào đó, những người anh em của nhà độc tài này và những người họ hàng của đệ nhất phu nhân có tất cả các công việc kinh doanh tốt đẹp nhất. Và những kẻ chuyên quyền này – luôn thận trọng trong việc khuấy động quần chúng – có xu hướng tránh né những thách thức lớn của công cuộc cải cách, chẳng hạn như việc xóa bỏ dần các khoản trợ cấp năng lượng mà chỉ tính riêng ở Ai Cập đã tiêu tốn mất 8% GDP. Thậm chí hiện nay, các chế độ quân chủ giàu dầu lửa đang tìm cách mua hòa bình; nhưng khi giới trẻ được giáo dục và bị tước quyền bầu cử biết đến tự do, cách thức hành động như trước đây sẽ ngày càng không thể chấp nhận được, trừ phi, như ở Syria, kẻ thống trị sẵn sàng để đất nước rơi vào cảnh đẫm máu để tiếp tục nắm quyền. Một vài trong số những nền quân chủ Arab có bước tiến nhanh hơn, chẳng hạn như Maroc, Jordan và Kuwait, đang dò dẫm tiến tới các hệ thống hiến pháp đem lại cho những người dân của họ một tiếng nói lớn hơn.

Điều đó thật tốt đẹp, một vài người đáp lại, nhưng nền dân chủ Arab chỉ dẫn đến việc thống trị của những người Hồi giáo, những người không còn khả năng cải cách so với những người hùng, và nhờ sự không khoan dung của Hồi giáo chính trị, với xu hướng không dân chủ sâu sắc. Mohamed Morsi, một thành viên của tổ chức Anh em Hồi giáo đã bị phế truất vào đầu tháng 7 bởi các tướng lĩnh theo yêu cầu rõ ràng của hàng triệu người Ai Cập trên đường phố, đã được bầu một cách dân chủ, nhưng lại ra sức phỉ báng các tiêu chuẩn dân chủ trong thời gian cầm quyền ngắn của mình với tư cách là tổng thống. Nhiều người Arab thế tục và các bạn bè của họ ở phương Tây hiện lập luận rằng do những người Hồi giáo có xu hướng coi sự thống trị của họ là do Chúa mang lại, họ sẽ không bao giờ chấp nhận rằng một nền dân chủ chân chính phải bao gồm những sự kiểm soát, kể cả các tòa án độc lập, tự do báo chí, những quyền lực được chuyển giao và một hiến pháp đa nguyên để bảo vệ các tộc người thiểu số.

Tuy vậy, điều này cũng bị coi là sai lầm. Ở bên ngoài thế giới Arab, những người Hồi giáo – như ở Malaysia và Indonesia – cho thấy họ có thể học thói quen về dân chủ. Ở Thổ Nhĩ Kỳ cũng vậy, các cuộc phản kháng chống thủ tướng chuyên quyền nhưng được bầu, Recep Tayyip Erdogan, có vẻ quen thuộc với Brazil hơn là Mùa Xuân Arab. Thổ Nhĩ Kỳ, cho dù những sai lầm của nó, hiện vẫn dân chủ hơn trước đây khi quân đội lẩn quất trong hậu trường.

Vấn đề này khi đó đặt ra cho những người Hồi giáo Arab. Điều hầu như không gây ngạc nhiên. Họ được rèn luyện bởi hàng thập kỷ bị đàn áp, những phong trào của họ đã tồn tại chỉ bởi vì được giữ bí mật và có tổ chức. Những người ủng hộ chủ yếu của họ là một tộc người thiểu số khá đông đảo ở hầu hết các nước Arab. Họ không thể bị phớt lờ, và thay vào đó phải được lôi cuốn vào xu thế chủ đạo.

Đó là lý do vì sao cuộc đảo chính ở Ai Cập lại bi thảm đến vậy. Nếu tổ chức Anh em Hồi giáo vẫn nắm quyền, họ có thể đã học lòng khoan dung và tính thực dụng cần thiết cho việc điều hành đất nước. Thay vào đó, những nghi ngờ của họ về hoạt động chính trị dân chủ đã được khẳng định. Hiện naỵ, điều đó phụ thuộc vào Tunisia, nhà nước đầu tiên trong số các nước Arab đánh đố ách áp bức chuyên quyền, để cho thấy rằng những người Hồi giáo Arab có thể điều hành đất nước một cách tốt đẹp. Nước này có thể làm được điều đó: Tunisia đang trên đường có được một hiến pháp có thể được coi như nền tảng của một nền dân chủ tốt đẹp, bao gồm nhiều thành phần. Nếu phần còn lại của thế giới Arab đi theo hướng đó, sẽ phải mất nhiều năm để làm như vậy.

Điều đó không có gì là ngạc nhiên, vì thay đổi chính trị là một trò chơi kéo dài. Nhận thức muộn màng có xu hướng che giấu những hỗn độn của lịch sử. Chẳng hạn như hồi tưởng lại giai đoạn quá độ từ chủ nghĩa cộng sản xem ra có vẻ dễ dàng. Tuy nhiên, 3 năm sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, các băng đảng mafia tội phạm tràn vào châu Âu; các chính khách có quan điểm cực đoan trở nên nổi bật ở Ba Lan, Slovakia và các nước Baltics; các nước Balkan dường như sắp lâm vào chiến tranh và chiến sự đã xảy ra ở Gruzia. Hầu hết người dân ở khối Xôviết trước đây thậm chí giờ đây sống dưới các chế độ áp bức – tuy nhiên, hầu như không ai muốn quay trở lại.

Đừng ngăn chặn trào lưu

Mùa Xuân Arab luôn được mô tả một cách tốt đẹp hơn như một sự thức tỉnh: cuộc cách mạng thực sự diễn ra trên đường phố không nhiều như trong tư tưởng. Internet, các phương tiện truyền thông đại chúng mang tính xã hội, truyền hình vệ tinh và việc khao khát được học hành – giữa những phụ nữ cũng nhiều như giữa những nam giới Arab – không thể cùng tồn tại với những chế độ độc tài đang bị suy yếu trước đây. Những người Ai Cập, trong số những người khác, đang nhận thấy rằng dân chủ không phải chỉ là vấn đề về các cuộc bầu cử cũng như không phải là khả năng đưa hàng triệu người phản đối xuống đường phố. Đến được đó chắc chắn sẽ luôn dẫn đến tình trạng hỗn độn, thậm chí là đổ máu. Hành trình này có thể mất nhiều thập kỷ. Nhưng nó vẫn được hoan nghênh.

About Văn Ngọc Thành

Dạy học nên phải học
This entry was posted in Archives, Articles, International relations and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s